Товар ва хизматлар экспорти ва импорти, инвестициялар, пул ўтказмалари — булар мамлакатнинг ташқи иқтисодий фаолиятини акс эттирувчи муҳим жараёнлардир. Аммо уларнинг барчаси ягона статистик тизимда қандай жамланади ва мамлакатнинг ташқи иқтисодий ҳолати қандай кўрсаткичлар орқали ифодаланади?
Бунга жавоб — тўлов баланси статистикаси.
Тўлов баланси нима?
Тўлов баланси — мамлакат резидентлари ва норезидентлар ўртасида маълум даврда амалга оширилган иқтисодий операцияларнинг статистик ёзувидир.
Содда қилиб айтганда, у мамлакатга қандай иқтисодий ва молиявий оқимлар кириб келаётгани ҳамда мамлакатдан қандай оқимлар чиқиб кетаётганини кўрсатади.
Масалан, Ўзбекистон хорижга маҳсулот экспорт қилса, ушбу операция тўлов балансида акс этади. Хориждан маҳсулот ёки хизмат сотиб олинганда ҳам тегишли операция статистикада қайд этилади.
Бундан ташқари, хорижий инвестициялар, кредитлар, пул ўтказмалари ва бошқа иқтисодий операциялар ҳам тўлов балансида акс эттирилади.
Тўлов баланси нималардан иборат?
Тўлов баланси учта асосий бўлимдан ташкил топади:
• жорий операциялар ҳисоби;
• капитал операциялар ҳисоби;
• молиявий ҳисоб.
Жорий операциялар ҳисобида товарлар ва хизматлар савдоси, бирламчи ва иккиламчи даромадлар акс эттирилади. Масалан, мамлакатнинг товарлар экспорти ва импорти, туризм ва транспорт хизматлари, инвестициялардан олинган даромадлар ҳамда халқаро пул ўтказмалари ушбу ҳисоб билан боғлиқ.
Капитал операциялар ҳисобида капитал трансфертлари, яъни йирик маблағларни маълум мақсадларда қайтариб бермаслик шарти билан ўтказиш, шунингдек, ишлаб чиқариш жараёнида яратилмаган айрим номолиявий активлар билан боғлиқ операциялар қайд этилади.
Молиявий ҳисобда эса мамлакат ва ташқи дунё ўртасидаги молиявий активлар ва мажбуриятлар билан боғлиқ операциялар акс эттирилади. Жумладан, тўғридан-тўғри инвестициялар, портфел инвестициялар, кредитлар, депозитлар ва бошқа молиявий инструментлар ҳисобга олинади.
Шундай қилиб, тўлов баланси мамлакатнинг ташқи дунё билан савдо ва молиявий муносабатларини ягона тизимда кўрсатади.
Нима учун “баланс” дейилади?
Тўлов баланси икки томонлама ёзув тамойили асосида шакллантирилади.
Масалан, мамлакат хорижга маҳсулот экспорт қилди. Статистикада бир томондан экспорт операцияси, иккинчи томондан эса ушбу операция билан боғлиқ молиявий оқим акс эттирилади. Яъни, битта иқтисодий операция ўзаро боғлиқ ёзувлар орқали қайд этилади.
Шунинг учун тўлов баланси фақат пул оқимларини қамраб олмайди. У мамлакатнинг ташқи иқтисодий операцияларини ўзаро боғланган ягона статистик тизим сифатида кўрсатади.
Тўлов баланси қандай шакллантирилади?
Тўлов баланси статистикаси турли расмий маълумотлар манбалари асосида шакллантирилади.
Бунда, жумладан:
• банк тизими маълумотлари;
• божхона статистикаси;
• корхоналар ҳисоботлари;
• маъмурий маълумотлар;
• бошқа расмий ахборот манбалари қўлланилади.
Ушбу маълумотлар таҳлил қилинади, тегишли таснифларга ажратилади ва ягона методологик ёндашув асосида умумлаштирилади.
Нима учун тўлов баланси муҳим?
Тўлов баланси статистикаси мамлакатнинг ташқи иқтисодий ҳолатини баҳолашда муҳим ахборот манбаи ҳисобланади.
У орқали мамлакатнинг:
• товарлар ва хизматлар савдоси;
• пул ўтказмалари;
• инвестиция оқимлари;
• капитал ҳаракати;
• бошқа молиявий операциялари ҳақида маълумот олиш мумкин.
Ушбу маълумотлар ташқи сектор барқарорлигини баҳолаш, макроиқтисодий таҳлил олиб бориш ва иқтисодий қарорлар қабул қилишда қўлланилади.
Шунингдек, тўлов баланси статистикаси инвесторлар, таҳлилчилар ва халқаро ҳамкорлар учун мамлакат иқтисодиётининг ташқи позициясини баҳолашда муҳим манба бўлиб хизмат қилади.
